به نام خدا

علل افت تحصیلی وراهکارهای ارائه شده

 یکی از تیترهای بحث برانگیز روزنامه ها در ماه گذشته ، افت تحصیلی 5/21 درصدی دانش آموزان دوره ابتدایی بود، اما این معضل چرا و چگونه شکل گرفته است؟ یکی از مسائل و مشکلات اساسی نظام آموزشی هر کشوری ، مساله افت تحصیلی است.   این موضوع هر ساله هزینه های بسیار بالایی را دربرداشته و دورنمای پیشرفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی کشورها را مبهم می کند. مطابق مطالعات انجام شده ، این مشکل هر سال افزایش می یابد و بسیاری از دانش آموزان ابتدایی و راهنمایی ، نمی توانند از پس مواد و محتوای آموزشی طراحی و تدوین شده برآیند یا آنها را در موعد مقرر انجام دهند. زمانی این مساله اهمیت بیشتری پیدا می کند که بدانیم بسیاری از این افراد توانایی های لازم را برای کسب موفقیت دارند، ولی موفق نمی شوند. باید به مقوله افت تحصیلی توجه بیشتری کرد تا بتوان با شناخت آن ، توانایی ها و شایستگی های کودکان و نوجوانان را بارور کرد. افت تحصیلی کاهش عملکرد تحصیلی دانش آموز از سطحی رضایت بخش به سطحی نامطلوب است. توجه به تعریف فوق نشان می دهد مقایسه و سنجش سطح عملکرد تحصیلی قبلی و فعلی دانش آموز بهترین شاخص افت تحصیلی است. مشکلاتی که در این ارتباط شایان توجه است ، در ابعاد فرد، خانواده ، مدرسه و جامعه خلاصه می شود. البته فقط در ذهن و روی کاغذ می توان آنها را از یکدیگر مجزا کرد. این عوامل ، گاه چنان در هم تنیده اند و کنش متقابل دارند، که تعیین نقش و سهم هر کدام به دشواری امکانپذیر است.

علل فردی :مطالعات نشان داده است که حدود 10درصد از موارد افت تحصیلی به علت ناتوانی ذهنی و عدم کشش فرد است. البته در بسیاری موارد دانش آموزی دوره ابتدایی را که مشکل تحصیلی داشته و با تشخیص کمبود هوش به مراکز مشاوره ارجاع داده اند، پس از ارزیابی دقیق مشخص می شود دانش آموز هیچ ضعف شناختی یا هوشی ندارد و علت یا علل دیگری عامل مساله است. امروزه دیگر آن اهمیتی را که در گذشته به هوش داده می شد، داده نمی شود و گفته می‌شود هر شخصی با نردبان صفات شخصیتی خود راه تکامل و پیشرفت را طی می کند و آنچه مهم است ، صبر و بردباری و بویژه پشتکار است. از بین 2 دانش آموز دوره ابتدایی با بهره هوشی مساوی ، دانش آموزی موفق تر می شود و پیشرفت تحصیلی بهتری داد که تلاش و پشتکار زیادتری داشته باشد. توجه : برای یادگیری و به یاد سپردن هر مطلبی اولین شرط، توجه به آن است. بدیهی است اگر دانش آموز از هوش بالایی برخوردار باشد، ولی به مطلب یا موضوعی توجه نکند، نمی تواند آن را فراگیرد و علت افت و شکست تحصیلی بعضی دانش آموزان ، ناشی از عدم توجه به معلم و موارد تدریس شده و نیز نداشت متن تمرکز عوامل هنگام مطالعه و انجام تکالیف درسی است.

انگیزه: انگیزه ، به حالتهای درونی فرد گفته می شود که موجب هدایت رفتار او به سوی نوعی هدف می شود و در واقع موتور حرکت هر فردی است. محققان ، نداشتن انگیزه پیشرفت را یکی از دلایل افت تحصیلی می دانند.  آشفتگی های عاطفی و هیجانی: مشکلات عاطفی و هیجانی دانش آموزان در مقاطع مختلف رشد می تواند باعث افت تحصیلی آنان شود. فشارهای روانی خاص هر مرحله از رشد می‌تواند باعث اشتغال خاطر، آسیب وارد آمدن به قوای هوشی ، تحلیل انرژی ذهنی ، عدم تمرکز حواس و در نهایت افت تحصیلی دانش آموزان شود.

نارسایی های جسمی: علل جسمانی  یا  بدنی از علل تنبلی وافت تحصیلی می باشدکه با معاینه دقیق پزشک  مشخص می شود. علل موقت شامل خستگی زمان بلوغ ،بی خوابی ،فشار عصبی ، ناسازگاری خانوادگی، نداشتن تغذیه ی مطلوب همچنین اختلالات داخلی مثل منظم نبودن غددمترشحه ویا اختلال در گوارش وکم خونی ، صرع و اختلالات مغزی که با آزمایشات پزشکی مشخص می شود . جنون زودرس که اولیا به علت عدم آگاهی ازبیماری کودک ونوجوان خودرا سرزنش می کنند درصورتی که علل قطعی این بیماری فراموشی می باشدویاگاهی درزمینه شنوایی وبینایی ضعف دارد و نمی تواند با معلم وهم کلاسی هایش رابطه برقرارکندوتکالیفش را به نحواحسن انجام دهد این قبیل دانش آموزان درمقایسه با سایر دانش آموزان کارهای خودرا به موقع وبهتر انجام می دهند تا مورد سرزنش دیگران قرار نگیرند امّا مشکل اصلی آنها به مرور زمان اعتماد  به خود را از بین می بردلذادلسردشده که درنهایت باعث عقب ماندگی درسی وافت تحصیلی دانش آموز می شود.کودکان چپ دست ،کج نویس وکج خوان، بچه هایی که خوب می نویسند  ولی نمی توانند بخواننددانش آموزانی که دارای بنیه ای ضعیف هستند از سلامت عمومی کامل برخوردار نیستند، نمی توانند به اندازه کافی کوشش و فعالیت داشته باشند. این دسته به دلیل داشتن استعداد ابتلا به انواع بیماری ها از پیشرفت درسی باز می مانند. وجود ضعف در بینایی و شنوایی نیز سبب عقب ماندگی و افت تحصیلی می شود. ناراحتی های مربوط به مراکز عصبی و ناهماهنگی های حسی و حرکتی نیز در جای خود باعث افت تحصیلی می شوند. 

درمیان خانواده روابط و نظام ارزشی خانواده: مهمترین عامل موثر در شکل گیری نگرش دانش آموز دوره ابتدایی نسبت به تحصیل ، خانواده است ؛ این که والدین با دانش آموز و درس و تحصیل او چگونه برخورد کنند و در الگوهای تربیتی خود برای چه نوع رفتارهایی ارزش قائل می شوند، یکی از اجزای اساسی در شکل گیری نگرش دانش آموز نسبت به تحصیل است. در موارد بسیاری علت افت تحصیلی یا شکست تحصیلی به وجود نگرش های منفی ، تضادها، مساعد نبودن شرایط خانواده از نظر عاطفی ، روانی و... برمی گردد.مهمترین نقشی که والدین در زمینه پیشرفت تحصیلی فرزندان می توانند داشته باشند، ایجاد محیطی آرام و مساعد برای مطالعه و انجام تکالیف است. در بعضی مواقع ، والدین ناخواسته و ناآگاهانه نه تنها محیط مساعدی را برای مطالعه فرزندان ایجاد نمی کنند، بلکه اصرار می ورزند دانش آموزان در محلی آکنده از سر و صدا و محرکهای مختلف مزاحم به انجام تکالیف بپردازند، ولی باید توجه داشت یادگیری در شرایطی بهتر صورت می گیرد که در آن محیط آرام است و محرکهای مزاحم ازجمله تلویزیون ، بازی سایر کودکان و سر و صداهای دیگر کمتر هستند. والدین با اجتناب از ترتیب دادن جشنها و مراسم مختلف یا شرکت در آنها در ایام امتحانات می توانند بر پیشرفت تحصیلی فرزندان خود تاثیر داشته باشند. والدین می توانند به جای خرید اشیای غیرضروری برای دانش آموزان ، کتابها و وسایل کمک آموزشی تهیه کنند تا از این طریق هم دانش آموزان اوقات فراغت خود را به خوبی بگذرانند و هم به یادگیری آنها کمک شود. متاسفانه در کشور ما، مطالعه کتابهای غیردرسی و کمک درسی کمتر متداول است ، در حالی که از طریق تهیه این گونه کتابها می توان کمک موثری به فرزندان کرد.

فقر مالی خانواده: یکی از عوامل مهم افت تحصیلی کودک است ، که به طور غیرمستقیم بر پیشرفت درسی او موثر است. محروم ماندن از غذای سالم و کافی و نداشتن استراحت لازم به علت فعالیت ها و کارهای غیردرسی برای جبران فقر مالی موجب عقب ماندگی درسی می شود. در کنار این موضوع ، می توان فقر فرهنگی و بی سوادی یا کم سوادی والدین ، فقدان والد یا والدین ، وجود مشاجره و ناسازگاری بین والدین و در نهایت نحوه ارتباط دانش آموز با برادران و خواهران را هم در افت تحصیلی دخیل دانست.درآموزش چه خبر است؟گاهی علت افت تحصیلی یا شکست درسی دانش آموز را باید در مدرسه جستجو کرد. اهم عللی که می توان از این نظر مورد بررسی قرارداد، به شرح ذیل است.

شیوه تدریس معلم: می توان گفت هر دانش آموز به شیوه خاصی مطالب درسی را درک و فرامی گیرد. وظیفه معلم است که با شناخت دانش آموزان و آگاهی از چگونگی کاربرد شیوه های مختلف تدریس مدل مناسبی برای تدریس انتخاب کند.  گاهی علت افت تحصیلی دانش آموز این است که شیوه تدریس معلم مطابق روش یادگیری دانش آموز نیست.

برنامه درسی مدرسه:گاهی علت افت تحصیلی این است که برنامه درسی طراحی شده از طرف مدرسه مناسب نیست ؛ مثلا دروس نسبتا سخت را پشت سر هم و یا در ساعاتی گذاشته اند که عموما دانش آموزان خسته هستند.

انتظارات و پیش داوری های معلم: معلم در اولین برخورد با شاگردان خود سعی می کند، با پیشداوری خود آینده تحصیلی آنها را مجسم کند.  مطالعات نشان داده است که این قضاوت ها بر میزان پیشرفت و یا شکست دانش آموز در دروس تاثیر دارد، به این صورت که اگر دانش آموزی که نمرات متوسط دارد به یک معلم معرفی کنیم و به او بگوییم تیزهوش است و نمرات درخشانی خواهد آورد؛ خود این دادن نگرش در ارتباط با معلم با دانش آموز تاثیر خواهد گذاشت و باعث پیشرفت درسی وی خواهد شد.نتیجه این که معلمان باید از پیش داوری بویژه از نوع منفی آن بپرهیزند، زیرا خود این امر منجر به شکست او خواهد شد.شرایط فیزیکی کلاس:گرما یا سرمای بیش از حد کلاس ، نامناسب بودن نظافت و نور کلاس ، سر و صداهای غیرمعمول و تعداد بیش از حد دانش آموزان در کلاس ازجمله عواملی است که ممکن است مشکلات تحصیلی را در پی داشته باشند.تعویض مکرر معلمان: جابه جایی معلمان در طول سال تحصیلی و ناتوانی بعضی دانش آموزان به منظور سازگاری با روش تدریس و خصوصیات معلم ممکن است بویژه در مقاطع آموزشی پایین تر، منجر به افت تحصیلی شود. ارزیابی نادرست معلمان از عملکرد دانش آموزان ، کنترل نامناسب کلاس از سوی معلم ، فقدان وسایل کمک آموزشی ، کمبود کتب درسی ، عدم همکاری و ارتباط بین اولیا و مدرسه ، عدم وجود نظم و انضباط در کلاس و مدرسه و کمبود فضاهای آموزشی از دیگر علل موثر در افت تحصیلی دانش آموزان هستند. اثرات افت تحصیلی افت تحصیلی و مردودی را نمی توان فقط به عنوان یک مشکل فردی مورد توجه قرار داد؛ زیرا ابعاد و پیامدهای ناشی از آن بسیار فراتر و وسیع تر از مسائلا شخصی و فردی است.افت تحصیلی را نباید نادیده گرفت ، زیرا از طرفی بین افت تحصیلی ، مردودی و ترک تحصیل رابطه وجود دارد. مطالعاتی که به بررسی ارتباط بین مردودی و ترک تحصیل در دوره ابتدایی پرداخته اند، همواره نشان داده اند اکثر دانش آموزانی که تجربه مردودی دارند، عاقبت مدرسه را رها می کنند. برخی محققان گزارش کرده اند ترک تحصیل کنندگان 5 برابر بیشتر از دیگر دانش آموزان تجربه مردودی دارند. بنابراین اگر به طور جدی برای کاهش افت تحصیلی و نهایتا مردودی و ترک تحصیل اقدام شود، منابع جامعه خصوصا منابع انسانی، این گنجینه های ملی به هدر نخواهند رفت.تلویزیون عامل افت تحصیلی بچه‌ها     طبق مطالعات صورت گرفته، تلویزیون یکی از عواملی اصلی افت تحصیلی، چاقی و رفتارهای پرخاشگرانه بچه‌ها است.  به گزارش پایگاه اطلاع رسانی پلیس، به نقل ازخبرگزاری"رویتر"، حاکی است، هرچه بیشتر بچه‌ها اوقات خود را به تماشای تلویزیون اختصاص دهند، از میزان کارآیی فعالیت‌های آموزشی آنها کاسته می‌شود.بر اساس این گزارش یکی از دلایل اصلی چاقی بچه‌‌ها و رفتارهای هنجارآمیز آنها، تماشای بیش ازحد تلویزیون عنوان شده است.این در حالی است که بسیاری از محققان در مطالعات قبلی خود، بر این باور بودند که تماشای بیش از حد تلویزیون در افت تحصیلی بچه‌ها چندان تاثیرگذار نمی‌باشد. بر اساس مطالعات صورت گرفته توسط موسسات روانپزشکی آمریکا، معلوم شد که تلویزیون بر رشد تحصیلی بچه‌ها کاملا نتیجه عکس دارد. به طوری که در این گزارش آمده است، بچه‌هایی که دارای اتاق و تلویزیون شخصی می‌باشند، نسبت به بچه‌هایی که دارای اتاق و تلویزیون شخصی نمی‌باشند، در امتحانات استاندارد به دست آمده، از نمره کمتری برخوردار بوده‌اند. در این گزارش همچنین آمده است بچه‌هایی که دارای رایانه شخصی هستند و بیشتر اوقات خود را پشت رایانه صرف می‌کنند، در امتحانات استاندارد به دست آمده، از نمره بالاتری برخوردار بوده‌اند.طبق برآوردهای صورت گرفته، هر خانواده آمریکایی دارای فرزند، به طور متوسط دارای 3 دستگاه تلویزیون می‌باشد که این امر میانگین ساعات تماشای تلویزیون را به طور چشمگیری افزایش داده است.مقامات پزشکی به همراه مقامات آموزشی آمریکایی در حال حاضر در صددند تا میانگین ساعات تماشای تلویزیون را به روزی 1 الی 2 ساعت کاهش دهند.در این بررسی همچنین آمده است که کودکان زیر 3 سالی که مدام به تماشای تلویزیون می‌پردازند، بعدها در تست‌های استاندارد صورت گرفته در مدارس، از نمره کمتری برخوردار می‌شوند. این در حالی است که طبق این بررسی، بسیاری از جوانانی که تمایل به تماشای بیش از حد تلویزیون دارند، حتی نمی‌توانند دوران دبیرستان خود را به پایان رسانده و یا وارد دانشگاه شوند.در این مطالعه آمده است که تماشای تلویزیون فقط می‌تواند در سنین 3 الی 5 سالگی آن هم تنها جهت افزایش مهارت خواندن و ارتقاء حافظه کوتاه مدت بچه‌ها موثر واقع شود.تماشای تلویزیون به هیچ وجه در درک مطلب و یا درک ریاضیات نمی‌تواند مفید واقع شود.

علل عاطفی افت تحصیلی

اکثر دانش آموزانی که از سوی معلمان خود به تنبلی محکوم شده اند دارای ضریب هوشی خوب ویا در حد متوسط بودند که به شرط برخورداری از توجه وکار آیی معلمان به آسانی می توانستند مراحل تحصیل را پشت سر بگذارند وچه بسا از موفقیت هم بهره مند گردند. تجربه وتحقیق نشان می دهدکه علل افت در اکثر اینگونه دانش آموزان به مسائل عاطفی و آشفتگی خانواده هایشان بستگی دارد و برخی نیز چوب ندانم کاری و کوتاهی معلم و مربی ونارسائیهای مواد درسی را خورده اند زیرا آشفتگی های ذهنی از جمله نابسامانی کانون خانواده وترس از فروپاشی آن و وحشت ازمعلم وبیزاری از فضای نامساعد آموزشی آغازمی گردد، وکارآیی هوش راکندیا متوقف می سازد. دانش آموزانی که به دلیل عاطفی تنبلی می کنند در زمینه هوشی وتربیتی وبدنی ضعف ندارندتنها نیازهای شدید عاطفی شان آنهارا کم حوصله وکم کاروبه اصطلاح تنبل وانمود می کند. درکنار هر نوع فعالیتی یک کشش عاطفی وجوددارد چنانچه به هر علتی درآن سستی بوجود آید فرد نسبت به آن کار بی علاقه وبه اصطلاح تنبل می شوند.کشش عاطفی وعلاقه فردبه پرداختن هر کاری مهمترین نقش را درشخص به عهده دارد وکارمهم مربی ومعلم ایجاد علاقه جهت هرکاری قبل از اقدام آن می باشدو با تشویق مناسب اورا به ادامه کارترغیب نماید، مهمترین عللی که باعث بی علاقگی درشخص می شود عبارتند از :

1-فرداحساس کند که توا ن ولیاقت انجام کار مورد نظر را ندارد .

2-گماردن به کاری که درحد وتوان جسمی وروحی فرد نباشد .

3-ترس از تنبیه وسرزنش وریشخند بزرگترها.

۴-وجوداضطراب روحی وآشفتگی روانی .

۵-ضعف اعتمادبه نفس.

 6-احساس حقارت.

۷- مهر طلبی.

 ۸- خیالبافی. ضعف خود آگاه «من»دانش آموز نخست باید من وخود آگاه فرد تقویت شود وقتی منِ خودآگاه بر قوه ی اراده حاکم باشد دیگر تحت  تأثیر انگیزه ی ناخود آگاه قرار نمی گیرد ودر انجام کار دقت کافی را ارئه می دهد وهر چه چیرگی«من» بر علاقه واراده بیشتر باشد تمرکز شدیدتر و دقت عمیق تر می شود در دوره بلوغ من یا خود آگاه شخص  بیشتر به فعالیت های ذهنی واحساسی او معطوف است .به همین خاطر اشخاصی که«من»خودآگاه آنان ضعیف مانده باشد به صورت تنبلی درسی مشاهده می شود.